1997
W państwie pruskim 1837 – 1922
Strajki
W miarę wzrostu świadomości górników oraz organizowania się w hirschundkerowskim związku zawodowym, niedostatki socjalne wywoływały coraz większe niezadowolenie. Zmuszało to dyrekcję do poprawy warunków pracy i płacy. Ze względu na stosunkowo korzystne warunki płacy na kopalni „Mysłowice” nie dochodziło tu początkowo do protestów robotniczych. Dodatkowym czynnikiem ograniczającym wystąpienia górników mysłowickich była stosunkowa duża konkurencja na rynku pracy. Stwarzała ją wspomniana łatwość pozyskania pracowników zza kordonu, którzy do wybuchu wojny zgadzali się pracować za znacznie niższe wynagrodzenie.
Do pierwszego dwudniowego strajku doszło w maju 1889 roku, gdy część załogi przystąpiła do wielkiego na Górnym Śląsku strajku zwanym „walką o płace”. Znacznie większy był udział załogi w strajku 90 tysięcy górników górnośląskich w 1913 roku, gdy 18 kwietnia zastrajkowało 1.076 górników kopalni „Mysłowice”. Strajk trwał 3 tygodnie. Ze względu na wpływy działającego po drugiej stronie granicy Zjednoczenia Zawodowego Polskiego, władze niemieckie uznały strajk za wystąpienie o podłożu politycznym. Początkowo kilkuset górników otrzymało zwolnienia z pracy a innym potrącono połowę zarobków. Ze względu na trudności uzupełnienia składu załogi dyrekcja przyjęła zwolnionych pracowników, a relegacje utrzymano jedynie w stosunku do 10 górników zza kordonu, którzy byli przywódcami strajku. Skład załogi, w której trzecią część stanowili robotnicy z Królestwa Polskiego lub Galicji sprawiał, że brak było w niej jednomyślności. W kolejnym strajku 5 lipca 1918 roku uczestniczyło 600 górników kopalni „Mysłowice”.
Z chwilą odrodzenia się w listopadzie 1918 roku państwa polskiego, które na razie rozciągało się tylko po drugiej stronie Czarnej Przemszy, postępowała radykalizacja załogi. Fakt powstania niepodległej Polski oraz wybuch w 1918 roku w Niemczech rewolucji listopadowej, doprowadził 14 listopada do kolejnego strajku 30 tysięcy górnośląskich górników. Do poważnych zamieszek doszło również na kopalni „Mysłowice”. Gdy górnicy jednego z oddziałów kopalni zagrozili strajkiem w przypadku nie podwyższenia płac z 12 do 14 marek za dniówkę, a dyrekcja uzależniła to od decyzji zarządu katowickiej Spółki Akcyjnej, zniecierpliwieni górnicy wtargnęli siłą do biura dyrektora Fritscha. Pod ich presją Rada Robotnicza i Żołnierska zawiesiła i internowała dyrektora oraz wydała zakaz wstępu na teren kopalni jego zastępcy Wallerowi. Na początku stycznia 1919 roku utworzono Radę Załogową, która odtąd troszczyć się miała o poprawę warunków pracy, płacy i bytowych górników i ich rodzin.
Od zakończenia wojny w 1918 roku do chwili powrotu Górnego Śląska w granice Odrodzonej Polski w czerwcu 1922 roku górników coraz bardziej aktywizowano i wciągano do walk także o podłożu polityczno-narodowym, związanych z dążeniami do oderwania Górnego Śląska od Niemiec. Werbowano górników do Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) i Polskiej Partii Socjalistycznej. Agitacja okazała się bardzo skuteczna. Wyrazem tego było przystąpienie części załogi do strajku 7 stycznia 1919 roku na znak protestu przeciw aresztowaniu Ludwika Ćmoka, który agitował górników do walki o przyłączenie Górnego Śląska do Polski. Gdy Ćmoka zwolniono z aresztu robotnicy demonstracyjnie przewieźli go na kopalnię. Prym w akcjach polityczno-narodowych wiedli przede wszystkim robotnicy z przygranicznych terenów Polskich. Reakcja władz niemieckich była zdecydowana. Z zakładów pracy zaczęto usuwać „buntowników i wichrzycieli”. Na przełomie czerwca i lipca 1919 roku zwolniono z kopalni 100 górników. W rezultacie 11 sierpnia 1919 roku ogłoszono strajk. W celu ochrony kopalni wprowadzono na jej teren Wojskowe Oddziały Ochrony Granicy tzw. Grenzschutz. Za ich sprawą doszło 15 sierpnia 1919 roku do krwawych wydarzeń na dziedzińcu kopalni „Mysłowice”, które stały się bezpośrednią przyczyną wydania rozkazu do rozpoczęcia I powstania śląskiego.
Po tych wydarzeniach napisano balladę oddającą sytuację tych dni:
„przyszli po wypłatę górnicy masami
za to ich Grenzchutze witali strzałami.
Padło ich nie mało, nawet drobne dzieci,
a niechże im za to światłość wieczna świeci.
Przez okrutne mordy i aresztowania
lud sprowokowałeś do powstania”
21 sierpnia 1919 roku na dziedzińcu kopalni rozstrzelano górników Franciszka Gracę i Franciszka Magdziorza.
Zmagania powstańcze i agitację plebiscytową wspierała w kopalni Rada Załogowa, której przewodniczyli Jan Warwas i Hugon Podlejski. Załoga kopalni „Mysłowice” wykazywała duży stopień zorganizowania. Obliczano, iż na 2.390 zatrudnionych sympatyzowało lub zrzeszonych w polskich organizacjach i związkach było 1862 pracowników oraz tylko 52 w niemieckich, zaś 472 górników nie udzielało się politycznie. Z inicjatywy Rady Załogowej część załogi przystąpiła 10 maja 1920 roku do strajku protestacyjnego kopalń górnośląskich, by 17 sierpnia rozpocząć nowy strajk. Nastroje załogi były ogromnie napięte. Gdy Rada Załogowa zaoferowała górnikom sprzedaż po zniżonych cenach brakujących na rynku artykułów spożywczych zagrożono strajkiem. Domagano się, by artykuły te kupiła dyrekcja a następnie bezpłatnie przekazała górnikom. Należy także wspomnieć, ze w czasie tego gorącego okresu, 23 listopada 1920 roku z inicjatywy przewodniczącego Rady Załogowej Podlejskiego i Warwasa założono przy kopalni „Mysłowice” Górniczą Orkiestrę Dętą.
Po wygranym plebiscycie z marca 1921 roku władze niemieckie przystąpiły do relegowania za granicę niewygodnych politycznie i narodowo robotników polskich, w tym także 20 górników kopalni „Mysłowice”. Dnia 2 maja 1921 roku ponownie przystąpili do strajku powszechnego. Natomiast w czasie III powstania śląskiego 50 górników kopalni przystąpiło ochotniczo do oddziałów powstańczych walczących pod Górą św. Anny.
Od czerwca 1921 roku kierowana przez Konstantego Bendkowskiego Rada Załogowa doprowadziła do normalizacji sytuacji w kopalni. Opuściła ją część pracowników niemieckich, chociaż wielu nastawionych proniemiecko pracowników pozostało na tym terenie, gdyż prawo takie gwarantowała im ustawa o ochronie mniejszości narodowych. Dopiero 22 czerwca 1922 roku część wschodnia Górnego Śląska z ogromnym potencjałem przemysłowym, obejmującym również kopalnię „Mysłowice”, zespolono z Polską.
160 lat Kopalni Węgla Kamiennego „Mysłowice” 1837-1997
Redakcja – Alfred Sulik,
Redakcja techniczna – Roman Uzdowski
Autorzy tekstów: Stefan Gołas – słowo wstępne, Eugeniusz Sakwerda – problematyka techniczna, Alfred Sulik – początki kopalni, zmiany organizacyjno-własnościowe, wydobycie i zbyt, załoga, organizacje związków zawodowych, streszczenie, dokumentacja archiwalna.
Wydawca „Redakcja Życia Mysłowic” Dwutygodnik Miejski, Mysłowice