2020
Szabelnia – zapomniana dzielnica
Tytułowa osada należy do najstarszych i zarazem najmniejszych przysiółków Mysłowic. W świetle zapisów historycznych traktować ją można jako najstarszą kolonię pracowniczą naszego miasta. Zalążkiem osady była kuźnia, w której produkowano elementy z żelaza, w tym również białą broń. Przy kuźni po wstały pierwsze drewniane zabudowania dla mieszkańców i pracowników.
Przez wieki wygląd Szabelni zasadniczo nie uległ większym zmianom. Do dziś w krajobrazie osady dominują piętrowe i parterowe zabudowania oraz kręte drogi, stanowiące pamiątkę po dawnym układzie komunikacyjnym przysiółka. Dawna kuźnia położna była w okolicy ujścia Rawy do Brynicy. Kuźniczy młot napędzała Rawa – zwana dawniej Roździanką.
Inicjatorami powstania kuźnicy na Szabelni była rodzina Turzonów, ówczesnych właścicieli Mysłowic. Rodzinne gniazdo Turzonów to Betlanowce na Spiszu w Słowacji. Turzonowie byli również właścicielami okazałej renesansowej kamienicy w Lewoczy na Słowacji. Co ciekawe, ten skrawek słowackiej ziemi był determinujący dla losów Górnego Śląska, ponieważ stamtąd pochodził też ród Donnersmarków, najbogatszych przemysłowców przemysłowego Śląska. Najbardziej znanym faktem związanym z pierwszymi właścicielami Szabelni był mecenat Turzonów nad samym Witem Stwoszem. Familia ta była fundatorem słynnego ołtarza w kościele Mariackim w Krakowie, w którym znajdowała się też ich rodzinna kaplica. Jak na prawdziwych światowców przystało, Turzonowie zaczęli interesować się nowinkami technicznymi, w tym produkcją wyrobów z żelaza. Zbyt na produkty z Szabelni był pewny; wieki 17. i 18. to czas ciągłych wojen religijnych i konfliktów lokalnych, w tym najdotkliwszej dla Śląska wojny trzydziestoletniej. Legenda głosi, że w wyroby z Szabelni zaopatrywali się też powstańcy kościuszkowscy, co nie jest bezpodstawne, zważywszy na graniczne położenie osady i łatwość przemytu wyrobów do Polski przez zieloną granicę.
Widok Szabelni na mapie poglądowej pól górniczych kopalni „Giesche” z roku 1904
Później, na przełomie wieków 19. i 20., zmieniła się struktura społeczna osady. Mieszkańcy Szabelni byli wtenczas przedstawicielami typowych górnośląskich zawodów. Dominowali tu pracownicy branży górniczej, hutniczej i właściciele furmanek. Jeszcze w połowie 19. wieku okoliczny mieszkańcy wynajmowali mieszkania pracownikom zakładów przemysłowych, w tym huty „Wilhelmina”, „Uthemann”, kopalni „Mysłowice” oraz pobliskich pól górniczych Roździenia i Szopienic. Najczęściej spotykany mi nazwiskami w Szabelni z przełomu 19. i 20. wieku byli właściciele tutejszych posesji i domostw: Łyszczorz, Czypionka, Pilarek, Paletzki, Lelonek, Fischer, Bara, Dytko, Goj, Wójcik, Kubik, Kulawik i Lubetzki.
Dariusz Falecki
Co Tydzień nr 13, 26 marca – 1 kwietnia 2020 r.
